Theo các tư liệu và bài giới thiệu về chùa Dạm, năm 1085, khi dạo chơi tại Đại Lãm Sơn, Nguyên Phi Ỷ Lan đã chọn vị trí lưng chừng núi Dạm để dựng chùa. Năm 1086, triều đình nhà Lý khởi công xây dựng và sau 10 năm, vào năm 1094, chùa hoàn thành, được vua ban tên Cảnh Long Đồng Khánh cùng 300 mẫu ruộng tự điền để duy trì hương khói.
CHÙA GIẠM (Long Hạm)

Du khách ai một lần đến chùa Long Hạm hẳn khó quên được cảnh trí hùng vĩ mà thơ mộng đầy sức hấp dẫn nơi đây.

Chùa Long Hạm (nay gọi là Hàm Long) ở lưng chừng núi Lâm Sơn (tức núi Giạm). Núi bao quanh ba phía tạo dáng hình một chiếc ngai, cây cõi âm u tịch mịch. Tú tài khoa Bính Ngọ (1906) Nguyễn Đình Mai đã viết trong bài văn bia trùng tu Long Hạm tự bi năm Mậu Thìn - Bảo Đại 3 (1928) như sau: Chùa Long Hạm là một kỳ quan của Kinh Bắc ta. Sông Lục Đầu, núi Lãm Sơn bao quanh, thế "tứ linh" bao bọc. Phía đông nam tây, nam ngửa lên là Phượng, cúi xuống là Rùa, che ở trước mặt nhổm lên là Lân đang bái. Một dải dằng dặc nhô lên từ phía tây bắc hùng vĩ như Thần Long đầu ngẩng cao, hàm ghếch rộng... ở chỗ đó là chùa Long Hạm, cho nên mới có tên gọi. Sáng lập từ đời nào không biết, theo sách Công dư tiệp ký, chùa có từ Quốc sư Nguyễn Minh Không triều Lý, dấu tích còn ghi trong Truyền đăng lục...

Quế Đường Lê Quý Đôn có thơ vịnh chùa Long Hạm đương sơ tác thượng phương Cao phong khai đạo thượng lưu phương Toàn vân lục tỉnh tạm thiên thụ Bản lĩnh thanh hoàn thập lục hương.

Nghĩa là:

Chùa Long Hạm xưa kia là một cảnh tiên,

Mở đường lên núi cao tu hành tiếng thơm

còn lại,

Hàng ba ngày cây xanh, cao sát đến tầng mây,

Một dãy núi sắc xanh vòng quanh cả mười

sáu làng.

Ngày nay 16 làng chia ở quanh núi vẫn còn và chùa ở giữa làng Thái Bảo, xã Nam Sơn, huyện Quế Võ, cách thị xã Bắc Ninh 7 cây số, cách huyện lỵ 4 cây số. Nơi đây còn 17 ngọn tháp ở trước chùa, trong đó có tháp đá cao là tháp Cứu Sinh để xá lị Cao thiến Viên Giác Hòa thượng. Pháp danh ấy là

do chùa ban cho sau khi ngài tịch. Vậy ngài là ai? Có liên quan gì với chùa Long Hạm? Ở một ngôi tháp đá khác trong quần tháp này có ghi sự tích thánh tổ Cứu Sinh như sau:

Hoà thượng quê ở Sóc Sơn, Vĩnh Phúc, Thanh Hoà họ Trịnh tên Thập, huý Như Như, hiệu Lân Dác. Ngài là con thứ 11 của Tham tể Tấn Quang Vương. Xưa thân phụ nằm mộng thấy một ông già mặc áo xanh dắt một đồng tử đến cho. Thân mẫu là Vũ Thị từ đó hoài thai, mãn nguyệt sinh Ngài vào giờ Dậu ngày 5 tháng 12 năm Bính Tý - Chính Hoà thứ 17 (1696). Trán ngài có chữ Dác, dung mạo khôi ngô. Lên 7 tuổi, cha mất, đội ơn Nhân Thánh Vương

Chỉ việc tu hành của Minh Không Thiền sư.

Bào Người Hà Nội số 23 (323) Lý Khắc Cung trong bài chùa Liên Phải có điểm qua, nhưng nhầm là Phổ Quang Vương - Tần Quang Vương là Trịnh Bình. Như vậy Trình Tháp là em của Trịnh Cương.

Trong kháng chiến chống Pháp, chùa Dạm bị dỡ bỏ, chỉ còn lại 3 gian chùa nhỏ được dựng tạm sau khi hòa bình lập lại. Năm 2015, tỉnh Bắc Ninh phục dựng chùa trên diện tích 198ha với 12 hạng mục lớn, trở thành trung tâm tín ngưỡng quy mô thu hút đông đảo Phật tử. Từ năm 1964, chùa đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.

Chùa cổ việt nam
Vũ Ngọc Khánh
nxb thanh niên