CHÙA PHẬT TÍCH

Thường được gọi là chùa Vạn Phúc, cũng gọi là chùa Tiên Du.

Chùa ở sườn núi Lạn Kha, xã Phật Tích, huyện Tiên Du (nay là xã Phượng Hoàng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

Chùa Vạn Phúc được xây dựng từ đời Lý (1057) đến đời Lê đã được trùng tu. Đây là một nơi danh thắng và lưu truyền những huyền thoại về các vị thần có liên quan tới nghề nông như bà Tổ Cô, bà chúa Vình, bà chúa Quốc Hoa... Chuyện Vương Chất gặp Tiên đánh cờ đứng xem đến khi cán rìu mục nát, chuyện Từ Thức gặp Giáng Hương, cởi áo chuộc lỗi cho nàng, về sau gặp lại ở Thần Phù mới hay là Tiên.

Nơi đây, vào thời Lý chùa gọi là Thiên Phúc có tượng Phạn Vương và Đế Thích bằng vàng cao 6m. Quy mô ta rộng, xây theo kiểu bên trong chữ Công bên ngoài chữ Quốc, có đến hơn trăm gian, cung son điện về san sát, trước chùa có tháp quý ngàn trượng. Năm 1071 Lý Thánh Tông đến chùa tự tay viết một chữ Phật dài 1 trượng, sai khắc vào bia đá dựng trước chùa.

Đến thời Trần, chùa đổi tên là Vạn Phúc. Các vua Trần thường đến lễ Phật ở đây. Vua Trần Nghệ Tăng cho dựng điện Bảo Hoà và thư viện Lạn Kha ở gần chùa và thưởớng đến đọc sách nghỉ ngơi. Năm 1377 đến 1384 nhà Trần đã dùng chùa này làm nơi thi Thái học sinh. Vua Trần Nhân Tông sáng tác tập Bảo Hoa dư bút cũng tại chùa này.

Chùa Phật Tích là nơi trụ trì của Chuyết Chuyết Thiền sư. Mỗi lần Thiền sư thuyết pháp triều đình kéo tới nghe rất đông. Thiền sư được em vua là Dũng Lễ công bái làm Tổ sư và luôn vời vào tham vấn. Khi Thiên sư viên tịch, được cung tần chiêu nghi họ Trần hiệu là Pháp Giới dựng tháp thờ và tu sửa chùa to đẹp để báo ơn Tổ sư. Ngoài tháp trên còn có tháp Phổ Quang do bà Công chúa pháp hiệu Diệu Tuệ xây. Bà do Hoàng Thái hậu họ Trịnh sinh ra, bà rất mộ đạo Phật, giữ nết khổ hạnh, được ông ngoại là chúa Thanh Vương (Trịnh Tráng) chiều ý cho mời nhà sư Chính Giác về lập đạo tràng và dạy cho bà. Bà tu hành hơn 10 năm, được sư Chính Giác truyền y bát cho. Bà xây tháp để thờ phụng.

Năm Chính Hoà (1686), Hoàng hậu Nguyễn Thị Ngọc Ánh và cung tần góp tiền dựng chùa mới trên nền chùa cũ.

Năm Thiệu Trị 6 (1846) được Án sát sứ bản tỉnh Nguyễn Công Tạc hỗ trợ, dân trùng tu lại chùa. Khu danh thắng lại đã bị thực dân Pháp phá huỷ năm 1947-1948. Ngày nay ngôi chùa cũ chỉ còn lại dấu tích: ba lớp nền bó bằng đá ong, tượng A Di Đà bằng đá, tượng Kim cương bằng đá, 16 tượng thú nằm trên bệ sen (đá), các tảng đá kê chân cột có chạm dàn nhạc và hoa giây... Ngoài ra là những tấm bia, những áng văn thơ ca ngợi của mặc khách thi nhân từ xưa tới nay như Nguyễn Sưởng (đời Trần), Nguyễn Trãi (đời Lê)... cùng với lễ hội hàng năm mở vào ngày 4 tháng Giêng, cũng gọi là Hội hoa Mẫu đơn.

Chùa cổ việt Nam
Vũ Ngọc Khánh
NXB Thanh Niên